Cứ mỗi lần có việc (hay chẳng có việc gì mà chỉ đơn giản là đi vãn cảnh) vào chùa hay một địa điểm văn hóa tâm linh nào đó, không hiểu sao tâm tư tôi lại rung lên trong mấy câu của thi sĩ Chu Mạnh Trinh:
Bầu trời cảnh Bụt
Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay
... Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái
Lửng lơ khe Yến cá nghe kinh
Thoảng bên tai một tiếng chày kình
Khách tang hải giật mình trong giấc mộng...
(Hương Sơn phong cảnh)
Tôi, cũng như bao thế hệ người Việt ngâm nga tán thưởng bài thơ hát nói này, không chỉ vì sự tài hoa của ngôn từ đã vẽ nên cảnh Bụt một cách trang trọng mà đắm đuối thi vị, mà còn bởi cái cách thưởng thức thiên nhiên, bởi một thái độ văn hóa ở chốn tâm linh. Để có được cái tư thế hòa nhập đáng yêu đáng kính như thế với thiên nhiên và cảnh Bụt, Chu Mạnh Trinh đã có nhiều hơn, cao hơn cái phẩm cách thi sĩ của cụ - đó là Tâm Phật. Mà Tâm Phật này lại chính là sự gặp nhau trọn vẹn của ba vòng đồng tâm: Nhân tính - Việt tính - Phật tính, theo lý thuyết của một người bạn tôi là nhà văn nhà giáo Chu Văn Sơn. Những năm tháng này, những câu thơ lóng lánh tự đáy hồn kia lại thường đến với tôi như một sự xót xa, tiếc nuối, và uất hận, bởi thiên hạ đã phá nát cảnh thiêng như nó cần phải có để dẫm đạp lên nhau tranh giành lợi lộc, để mua thần bán thánh, để những mưu đồ đen ngòm ích kỷ làm ô uế cửa thiền. Người Việt chúng ta có thể nói ai cũng có sẵn trong mình cái Tâm Phật ấy, song dường nó đang bị tiêu tán, bị hủy hoại, bị truy bức - bởi đủ lý do chủ quan khách quan lắm khi thực ngớ ngẩn! Chu Mạnh Trinh và những con người như cụ, hơn bao giờ hết, cần thiết đến chừng nào cho cuộc đời nhiều xáo trộn, đổ vỡ, máu lửa này, và cũng đang khao khát lắng lại trong sự bình yên, trong lành, cùng cái Đẹp của thiên nhiên và Tình người...
